Trước cuộc khủng hoảng rác điện tử đang lan rộng trên toàn thế giới, nhiều tổ chức quốc tế và các quốc gia đã xây dựng các luật và quy định chặt chẽ để đối phó. Tuy nhiên, để rác thải điện tử không còn là nỗi ám ảnh của các quốc gia trên thế giới, cần có những giải pháp đồng bộ của nhiều bên liên quan.

Tăng cường hiệu lực của luật pháp

Phụ nữ Trung Quốc xử lý rác

Hiện nay, tỷ lệ rác thải điện tử được tái chế trên thế giới còn rất thấp. Theo tổ chức Greenpeace, chỉ có khoảng 10% lượng máy tính cũ hỏng được tái chế; tỷ lệ điện thoại di động cũ hỏng được tái chế còn thấp hơn, chỉ khoảng từ 2%-3%. Nói cách khác, tỷ lệ rác thải điện tử không được tái chế lên tới 91%.

Trên thực tế, để đối phó với cuộc khủng hoảng rác điện tử trên thế giới, các tổ chức quốc tế và từng quốc gia đã đề ra những quy định bắt buộc về quản lý và xử lý rác thải độc hại.

Chẳng hạn, ở châu Âu, đáng chú ý có 2 chỉ thị: Một chỉ thị quy định về rác thải điện và điện tử (Waste Electrical and Electronic Equipment Directive) và một chỉ thị quy định việc giới hạn sử dụng những chất độc hại (Restriction of Hazardous Substances Directive).

Các văn bản này buộc các nhà sản xuất phải thu gom các sản phẩm đã qua sử dụng của họ và giảm sử dụng các chất độc hại (như chì, thủy ngân, cadmium, crom hóa trị 6, PBB và PBDE) trong sản phẩm. Ở châu Phi, Hiệp ước Bamako ra đời năm 1991, có hiệu lực năm 1996, quy định cấm nhập khẩu rác thải nguy hiểm và kiểm soát vận chuyển rác thải nguy hiểm xuyên biên giới châu Phi.

Còn tại Trung Quốc, tháng 4-2007 Trung Quốc đã ban bố “Biện pháp quản lý khống chế ô nhiễm từ các sản phẩm điện tử”, buộc các sản phẩm điện tử phải dán nhãn chỉ rõ các độc chất có trong sản phẩm.
 
Tuy các cơ sở pháp lý đã được thiết lập nhưng trên thực tế, tình trạng vận chuyển rác thải điện tử từ các nước phát triển sang các nước nghèo vẫn tiếp tục diễn ra và các nước đang phát triển như Trung Quốc, Ấn Độ hay một số nước châu Phi vẫn trở thành những bãi rác điện tử của thế giới.
 
Ở quy mô quốc tế, đáng kể nhất là Công ước Basel về kiểm soát sự di chuyển qua biên giới của rác thải và phế phẩm độc hại ra đời năm 1989, có hiệu lực từ năm 1992. Công ước Basel cho phép 170 quốc gia thành viên cấm xuất khẩu các loại chất thải độc hại, kể cả rác thiết bị điện tử, sang các nước đang phát triển. Ngày 27-6-2008, tại Bali (Indonesia), Liên Hợp Quốc đã đứng ra tổ chức hội nghị quốc tế về quản lý rác thải độc hại.

Đáng tiếc là sau năm ngày nhóm họp, hội nghị đã không thể nhất trí về đề xuất cấm xuất khẩu rác thải độc hại qua biên giới theo tinh thần của bản Công ước Basel sửa đổi. Mỹ, Nhật Bản, Canada và Ấn Độ phản đối vì cho rằng biện pháp cấm xuất khẩu sẽ khiến ngành công nghiệp tái chế ở các nước đang phát triển gặp khó khăn, nhất là trong bối cảnh giá kim loại đang tăng cao. Đến nay, chỉ có 62 phê chuẩn công ước sửa đổi này (cần 130 nước phê chuẩn mới có hiệu lực).
 
Các bên liên quan phải vào cuộc

Một trong những giải pháp giúp giải quyết tận gốc vấn đề rác thải điện tử là gắn trách nhiệm với nhà sản xuất. Các chuyên gia cho rằng việc gắn trách nhiệm cho nhà sản xuất sẽ mang lại hai lợi ích. Thứ nhất, các nhà sản xuất sẽ đưa chi phí quản lý rác thải vào giá thành sản phẩm.

Cách làm này sẽ thúc đẩy họ thay đổi thiết kế sản phẩm theo hướng thân thiện với môi trường hơn và kéo dài vòng đời của sản phẩm. Chẳng hạn, thay vì thiết kế một chiếc ti vi hay máy tính chỉ sử dụng được trong 3 năm, nhà sản xuất sẽ phải thiết kế chúng có độ bền gấp đôi. Như thế, họ sẽ đỡ mất công sức và tiền bạc cho việc tái chế rác điện tử.

Thứ hai, các nhà sản xuất sẽ buộc phải thiết kế các sản phẩm “sạch” hơn bằng cách loại bớt các chất nguy hiểm, thay thế các chất gây hại bằng cách sử dụng các vật liệu thay thế an toàn hơn. Apple là một ví dụ.

Do được gắn trách nhiệm xử lý các chất thải độc hại, năm 2006, công ty này đã tái chế 9,5% trọng lượng của tất cả các sản phẩm bán ra 7 năm trước đó. Thậm chí, Công ty Apple còn đặt mục tiêu ngắn hạn tái chế nhiều hơn: 13% năm 2007, 20% năm 2008 và gần 30% năm 2010.

Tuy nhiên, theo Tổ chức Greenpeace, các công ty chịu trách nhiệm xử lý phế phẩm chủ yếu nằm ở các quốc gia có cơ sở luật pháp chặt chẽ (như ở EU) hoặc ở nơi mà nhận thức của công chúng rất cao. Ở một số nước bên ngoài EU như Đài Loan, Nhật Bản, Australia và Hàn Quốc, một số công ty cũng muốn thể hiện trách nhiệm của mình đối với các sản phẩm hết hạn sử dụng, nhưng những nỗ lực này thường nhất thời và đơn lẻ.

Đáng tiếc là ở Mỹ và Canada, hiện vẫn thiếu các điều luật và quy định để kiểm soát rác thải điện tử, mặc dù đây là những quốc gia thải nhiều rác điện tử nhất thế giới. Thậm chí, còn không có cả các quy định để xác định liệu một kiện hàng có phải là rác thải điện tử hay không.

Các chuyên gia cũng nhận định, luật pháp dù có chặt chẽ tới đâu cũng không giúp giải quyết triệt để vấn đề rác thải điện tử nếu thiếu sự nhận thức đúng đắn của công chúng. Khi nhận thức đúng đắn, các cộng đồng dân cư ở quốc gia tiếp nhận rác thải sẽ có thái độ phản đối, còn các cộng đồng dân cư ở các nước xuất khẩu rác thải sẽ hiểu được rằng những mặt tích cực của cuộc sống hiện đại chỉ mang đầy đủ ý nghĩa nếu nó không phải trả giá bằng sự thiệt hại về môi trường, sự đầu độc những người nghèo và các cộng đồng dân cư ở những nơi khác.

Về phần mình, chính người tiêu dùng cũng có thể góp phần giảm thiểu lượng rác thải điện tử bằng cách lựa chọn các sản phẩm của các công ty có hỗ trợ tái chế rác thải. Khi muốn vứt bỏ một sản phẩm điện tử, người sử dụng cần bỏ các loại phế phẩm điện tử vào đúng nơi quy định.

Tóm lại, tất cả mọi người đều phải có trách nhiệm thực hiện phần việc của mình trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng rác thải điện tử phù hợp với vai trò, vị trí của mình.

Hà Vy (tổng hợp)
(SGGP 12G)